Tranh chấp hợp đồng thương mại: Nguyên nhân & hướng giải quyết hiệu quả

Tranh chấp hợp đồng thương mại là mâu thuẫn, bất đồng hoặc xung đột quyền và nghĩa vụ giữa các bên phát sinh trong quá trình giao kết, thực hiện hoặc chấm dứt hợp đồng thương mại.

Theo Điều 3 Luật Thương mại 2005, hoạt động thương mại là việc thực hiện một hoặc nhiều hành vi như mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại… nhằm mục đích sinh lợi. Do đó, khi các bên tham gia hợp đồng thương mại vi phạm nghĩa vụ hoặc không thực hiện đúng thỏa thuận, tranh chấp sẽ phát sinh và cần được xử lý theo cơ chế pháp lý phù hợp.

Nói cách khác, tranh chấp hợp đồng thương mại không chỉ đơn thuần là bất đồng về quyền lợi kinh tế, mà còn là vấn đề pháp lý liên quan đến việc xác định hiệu lực hợp đồng, hành vi vi phạm và trách nhiệm bồi thường thiệt hại.

Đây là nguyên nhân phổ biến nhất trong tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa và hợp đồng dịch vụ thương mại. Bên mua có thể chậm thanh toán, không thanh toán đủ hoặc từ chối thanh toán; trong khi bên bán giao hàng sai số lượng, chủng loại hoặc chất lượng không đạt yêu cầu. Những hành vi này vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ hợp đồng và là căn cứ để yêu cầu bồi thường hoặc chấm dứt hợp đồng.

Nhiều hợp đồng thương mại được soạn thảo sơ sài, sử dụng mẫu chung hoặc sao chép mà không được rà soát pháp lý. Các điều khoản hợp đồng quan trọng như về đối tượng, giá trị, thời hạn, nghĩa vụ, phạt vi phạm hay giải quyết tranh chấp không được quy định rõ ràng khiến việc diễn giải khác nhau, dẫn đến mâu thuẫn khi xảy ra vi phạm.

Do đó, khi soạn thảo hợp đồng thương mại cần rà soát thật kĩ để giảm thiểu các lỗi soạn thảo hợp đồng tiềm ẩn nguy cơ dẫn đến tranh chấp.

Các bên có thể hiểu khác nhau về nội dung hoặc phạm vi nghĩa vụ của từng bên. Chẳng hạn, bên cung cấp dịch vụ cho rằng đã hoàn thành công việc, trong khi bên thuê dịch vụ lại đánh giá chưa đạt yêu cầu. Những bất đồng trong cách hiểu hợp đồng là nguyên nhân tiềm ẩn gây tranh chấp kéo dài.

Trong môi trường kinh doanh biến động, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn tài chính, phá sản hoặc bị chấm dứt hoạt động, khiến hợp đồng không được thực hiện đúng tiến độ. Trường hợp này thường phát sinh yêu cầu bồi thường thiệt hại, phạt vi phạm hoặc chấm dứt hợp đồng trước hạn.

Những yếu tố bất khả kháng như thiên tai, dịch bệnh (như COVID-19), hoặc thay đổi chính sách nhà nước có thể khiến một bên không thể thực hiện hợp đồng. Việc xác định yếu tố bất khả kháng có được miễn trừ trách nhiệm hay không là nội dung thường gây tranh cãi trong tranh chấp hợp đồng thương mại.

Khi phát sinh tranh chấp hợp đồng thương mại, việc lựa chọn đúng phương thức giải quyết không chỉ ảnh hưởng đến kết quả pháp lý mà còn quyết định hiệu quả, chi phí và thời gian xử lý vụ việc. Hiện nay, theo Điều 317 Luật Thương mại 2005 thì hình thức giải quyết tranh chấp gồm có: thương lượng, hòa giải, giải quyết thông qua Trọng tài hoặc Tòa án.

3.1. Thương lượng và hòa giải

Đây là hai phương thức linh hoạt, tiết kiệm và thân thiện nhất. Các bên có thể trực tiếp trao đổi, làm rõ nguyên nhân và thỏa thuận giải pháp để duy trì quan hệ hợp tác. Doanh nghiệp nên ưu tiên thương lượng hoặc lựa chọn một bên thứ ba làm trung gian hòa giải trước khi lựa chọn biện pháp pháp lý khác nhằm giảm thiểu tổn thất và tránh căng thẳng pháp lý.

Khi kết thúc thương lượng hoặc hòa giải thì dù có thành công hay không, các bên nên lập biên bản ghi lại nội dung của buổi thương lượng hoặc hòa giải và có đủ chữ ký của các bên nhằm lưu giữ lại chứng cứ, tránh việc một bên vi phạm thỏa thuận và dẫn đến tranh chấp về sau.

3.2. Giải quyết tại trọng tài thương mại

Trọng tài thương mại là phương thức được nhiều doanh nghiệp lựa chọn, đặc biệt trong các hợp đồng có yếu tố nước ngoài. Theo Luật Trọng tài thương mại 2010, các bên có thể thỏa thuận đưa tranh chấp ra Trung tâm Trọng tài Thương mại như VIAC (Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam).

Đây là thủ tục nhanh gọn, bí mật, phán quyết trọng tài có giá trị chung thẩm (không bị kháng cáo).

Theo Điều 5 Luật Trọng tài thương mại 2010 thì tranh chấp hợp đồng thương mại được giải quyết bằng trọng tài nếu như các bên có thỏa thuận về vấn đề này, thỏa thuận có thể được lập trước hoặc sau khi xảy ra tranh chấp.

Trong trường hợp các bên tranh chấp đã có thoả thuận trọng tài mà một bên khởi kiện tại Toà án thì Toà án phải từ chối thụ lý (Điều 6 Luật Trọng tài thương mại 2010).

3.3. Khởi kiện tại Tòa án

Nếu các bên không thể thương lượng hoặc không có điều khoản trọng tài, doanh nghiệp có quyền khởi kiện ra Tòa án nhân dân có thẩm quyền theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Đây là phương thức giải quyết tranh chấp có tính cưỡng chế pháp lý cao, đảm bảo quyền lợi của bên bị thiệt hại thông qua phán quyết có hiệu lực thi hành.

Tuy nhiên, thủ tục khởi kiện tại Tòa án kéo dài, công khai, dễ ảnh hưởng đến uy tín và quan hệ thương mại. Để đảm bảo kết quả thuận lợi, doanh nghiệp cần chuẩn bị hồ sơ chứng cứ chặt chẽ và tham vấn luật sư thương mại giàu kinh nghiệm trong suốt quá trình tố tụng.

Thời hiệu khởi kiện đối với các tranh chấp thương mại là 2 năm (Điều 319 Luật Thương mại 2005).

• Thu thập và lưu giữ đầy đủ hồ sơ, chứng cứ: Bao gồm hợp đồng, phụ lục, email trao đổi, biên bản làm việc, hóa đơn, chứng từ thanh toán, biên bản nghiệm thu… Đây là cơ sở quan trọng để chứng minh quyền và nghĩa vụ của các bên khi tranh chấp được đưa ra Trọng tài hoặc Tòa án.

• Không tự ý chấm dứt hoặc ngừng thực hiện hợp đồng: Nếu chưa có căn cứ pháp lý rõ ràng, việc đơn phương dừng thực hiện hợp đồng có thể bị coi là vi phạm, dẫn đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại.

• Xem xét điều khoản hợp đồng quan trọng về giải quyết tranh chấp: Nếu có điều khoản trọng tài, doanh nghiệp không thể đồng thời khởi kiện tại Tòa án, tránh mất thời gian và bị trả hồ sơ.

• Chú ý về thời hiệu khiếu nại và thời hiệu khởi kiện.

• Tham vấn luật sư thương mại sớm: Luật sư sẽ giúp doanh nghiệp đánh giá tình huống, xác định hướng xử lý, thương lượng hoặc chuẩn bị hồ sơ tố tụng phù hợp để giảm thiểu rủi ro và thiệt hại tài chính.

Với kinh nghiệm tư vấn và giải quyết hàng trăm vụ tranh chấp hợp đồng thương mại, Lexconsult & Partners luôn đồng hành cùng doanh nghiệp trong mọi giai đoạn – từ phòng ngừa rủi ro đến xử lý tranh chấp.

Dịch vụ pháp lý của chúng tôi bao gồm:

• Rà soát và soạn thảo hợp đồng thương mại, đảm bảo tính chặt chẽ, rõ ràng và tuân thủ pháp luật;

• Tư vấn chiến lược thương lượng, hòa giải, giúp doanh nghiệp đạt thỏa thuận tối ưu mà không cần khởi kiện;

• Đại diện doanh nghiệp làm việc với đối tác, trọng tài hoặc Tòa án để bảo vệ quyền lợi hợp pháp;

• Xây dựng quy trình quản trị hợp đồng và kiểm soát rủi ro pháp lý, giúp doanh nghiệp hoạt động bền vững và an toàn.